Sıfat cümlecikleri (relative clause) ve kısaltma

Dil bilgisi boşluklarında, cloze içinde, okuma parçasındaki uzun cümlelerde.

• who / whom
• which / that
• whose
• where / when
• of which / of whom
• all of which
• some of whom

İlgi zamirinden sonra gelen cümlede bir öğe eksiktir: ya özne ya nesne. where, when, why gibi zarf niteliğindeki bağlayıcılardan sonra ise cümle eksiksizdir. Bu tek test şıkların çoğunu eler.

• The archive ————boşlukwhere the documents are kept is closed for renovation.

  Boşluğu aç

  'the documents are kept' eksiksiz bir cümle; yer bildiren bağlayıcı gerekir.

• The method ————boşlukthat / which the whole argument depends on has never been tested.

  Boşluğu aç

  'depends on' edatının nesnesi eksik; nesne konumu için which ya da that gelir.

whose iyelik bildirir ve hemen ardından isim gelir. Edat öne alındığında which ve whom kullanılır, iyelikte de whose + isim gelir (in whose house); 'that' edattan sonra gelmez ve virgülden sonra kullanılmaz.

• The researcher ————boşlukwhose findings were questioned has published a response.

  Boşluğu aç

  'findings' araştırmacıya ait; iyelik bildiren zamir gerekir.

• This is the principle on ————boşlukwhich the entire model rests.

  Boşluğu aç

  Edattan sonra 'that' gelmez.

İlgi zamiri ve 'be' düşürüldüğünde geriye ortaç kalır. İsim eylemi kendisi yapıyorsa V-ing, eylemden etkileniyorsa V3 gelir. Karar için tek soru yeter: bu isim eylemi yapıyor mu, eyleme mi uğruyor? Cümle başındaki ortaçlarda da aynı ayrım işler: 'Being + V3' edilgendir, 'Having + V3' ise etkendir ve ana eylemden önce bitmiş bir eylemi anlatır.

• The population ————boşlukgrowing fastest lives in the coastal districts.

  Boşluğu aç

  Nüfus büyüme eylemini kendisi yapıyor: etken kısaltma.

• The samples ————boşlukcollected during the first survey were stored separately.

  Boşluğu aç

  Örnekler toplanma eylemine uğruyor: edilgen kısaltma.

the first, the last, the only, the best gibi sıra ve üstünlük bildiren ifadelerden sonra sıfat cümleciği yerine to V1 yapısı kullanılabilir.

• She was the first researcher ————boşlukto notice the anomaly in the data.

  Boşluğu aç

  'the first' ifadesinden sonra mastar yapısı gelir.

Virgülsüz cümlecik ismi tanımlar: hangi kişi ya da şeyden söz edildiğini belirler ve çıkarılırsa anlam eksik kalır. Virgülle ayrılan cümlecik ise zaten belli olan bir isme (özel isim, tek olan bir şey, daha önce tanıtılmış bir kişi) ek bilgi verir; çıkarılsa da cümlenin ana bilgisi değişmez. Bu ek bilgi cümleciğinde that kullanılmaz ve ilgi zamiri nesne olsa bile düşürülmez.

• Antarctica, ————boşlukwhich is almost entirely covered by ice, has no permanent human population.

  Boşluğu aç

  Antarktika tek bir kıtadır; virgülle ayrılan cümlecik ona yalnızca ek bilgi verir. that virgülden sonra gelmez, who insan ister; özne konumunda which kalır.

• The town's only doctor, ————boşlukwho had worked there for over thirty years, retired last spring.

  Boşluğu aç

  Kasabanın tek doktoru zaten belli bir kişidir, bu yüzden cümlecik virgülle ayrılır. Cümlecikte özne eksik ve isim insan olduğu için who gelir; that virgülden sonra, which de insan için kullanılmaz.

• The final report, ————boşlukwhich the committee published after two years of hearings, called for a complete ban on the pesticide.

  Boşluğu aç

  Cümlecikte published fiilinin nesnesi eksik; virgülsüz bir cümlecikte zamir düşebilir ya da that gelebilirdi. Virgülle ayrılan cümlecikte ise zamir düşmez ve that kullanılmaz; insan dışı isim için which gerekir.

Virgülsüz bir cümlecikte ilgi zamiri nesne konumundaysa düşürülebilir; özne konumundaysa düşmez. Zamir düşünce isim ile cümleciğin öznesi art arda gelir (the vitamins + a balanced diet) ve ardından gelen yüklem cümleciğe aittir. Baştaki isim ana cümlenin öznesiyse ana yüklem cümlecikten sonra gelir ve o isme uyar. Fiilin ya da sıfatın gerektirdiği edat da cümleciğin sonunda kalabilir: the conditions (that) they adapted to. Edat sonda kaldığında that kullanılabilir ve zamir düşebilir.

• The vitamins a balanced diet provides ————boşlukare usually sufficient for most healthy adults.

  Boşluğu aç

  a balanced diet provides, zamiri düşmüş bir sıfat cümleciğidir; ana yüklem baştaki çoğul isme (the vitamins) uyar ve are olur. Hemen önceki tekil özneye bakıp is seçmek, cümleciği ana cümle sanmaktır.

• The extreme conditions these deep-sea microorganisms have adapted ————boşlukto are among the harshest on Earth.

  Boşluğu aç

  adapt bu anlamda to edatıyla kullanılır; zamir düşünce edat cümleciğin sonunda kalır. Edat olmasaydı cümle, mikroorganizmaların bu koşulları uyarladığını, yani değiştirdiğini söylerdi.

where, when ve why, edat + which yapısıyla aynı işi görür: where = in / at which, when = in / on / during which, why = for which. Boşluktan hemen önce in, at, on, during ya da for gibi bir edat varsa where, when, why ve that gelemez; yer, zaman ya da sebep bildiren bir isimden sonra which gerekir. Edatı bulmak için öndeki ismi cümleciğe geri koyun: the drought continued during those years → the years during which the drought continued. İki biçimde de ardından eksiksiz bir cümle gelir.

• Farmers in the region suffered heavy losses in the years during ————boşlukwhich the drought continued.

  Boşluğu aç

  during edatından sonra when gelmez; during which “kuraklığın sürdüğü yıllar boyunca” anlamını verir. that de edattan sonra kullanılamaz.

• Scientists have not yet identified the reason for ————boşlukwhich some patients respond to the treatment much better than others.

  Boşluğu aç

  the reason for which, the reason why ile aynı anlamı taşır; for edatından sonra why ya da that gelmez. Ardından gelen cümle eksiksizdir, çünkü which burada for edatının nesnesidir.

some, many, most, all, none, both, neither gibi nicelik sözcükleri, sayılar ve half, the majority gibi ifadeler virgülden sonra of whom (insan) ya da of which (insan dışı) ile bir sıfat cümleciği kurar. Bu yapı iki cümleyi bağlaçsız birleştirir; araya and ya da but girerse ikinci cümle bağımsız olur ve of them gerekir. Edattan sonra geldiği için burada who ve that kullanılmaz.

• The study followed 1,200 adults for ten years, most of ————boşlukwhom had never smoked.

  Boşluğu aç

  İki cümle yalnızca virgülle, bağlaçsız birleşiyor; bu yüzden them değil ilgi zamiri gerekir. adults insan olduğu için of whom gelir; edattan sonra who ve that kullanılmaz.

• The region has dozens of shallow lakes, many of ————boşlukwhich dry up completely in summer.

  Boşluğu aç

  Göller insan dışı bir isimdir ve iki cümle bağlaçsız birleşir; many of which gerekir. them seçilirse iki bağımsız cümle yalnızca virgülle bağlanmış olur.

• The team proposed two possible explanations for the results, neither of ————boşlukwhich has yet been confirmed.

  Boşluğu aç

  Açıklamalar insan dışıdır ve cümleler bağlaçsız birleşir; neither of which gelir. them ancak araya and ya da but girseydi kullanılabilirdi.

whose yalnızca insanlar için değil; cansız varlıklar, hayvanlar, kurumlar ve hastalıklar için de iyelik bildirir: a disease whose symptoms, a company whose profits. whose'dan sonra gelen isim a / an ya da the almaz; tekil sayılabilir bir isim de artikelsiz gelir: a planet whose surface. Özellikle resmî metinlerde aynı anlam the + isim + of which ile de verilir (a dam, the cost of which …); bu kalıp çoğunlukla virgülden sonra gelir.

• Mercury is a small planet ————boşlukwhose surface is covered with thousands of impact craters.

  Boşluğu aç

  Yüzey gezegene aittir ve boşluktan sonra artikelsiz, tekil bir isim (surface) gelir; iyelik whose ile kurulur. in which ya da where seçilirse tekil surface artikelsiz kalır; which ve that ise ardından gelen isimle iyelik ilişkisi kuramaz.

• The old textile factory, ————boşlukwhose main hall is decorated with murals from the 1930s, will be turned into a public library.

  Boşluğu aç

  Ana salon fabrikaya aittir; insan dışı isimlerde de iyelik whose ile verilir. which seçilirse ardından gelen isimle iyelik kurulamaz; that ise virgülden sonra zaten gelmez.

• The government plans to build a new dam on the river, the cost ————boşlukof which is expected to exceed two billion dollars.

  Boşluğu aç

  the cost of which, “barajın maliyeti” anlamını cümleciğin içinden verir. whose kullanılsaydı isimden önce gelmesi (whose cost) gerekirdi; the cost which ise iyelik bildirmez.

Virgülden sonra gelen which yalnızca önündeki isme değil, önceki cümlenin tamamına da dönebilir ve “bu da …” anlamı verir. Bu kullanımda which yerine that ya da what gelmez; it ya da this seçilirse iki tam cümle yalnızca virgülle birleşmiş olur. which, after which ya da as a result of which gibi edatlı biçimlerde de önceki cümlenin tamamına dönebilir. Tek bir olayı ya da durumu karşıladığı için which özne olduğunda yüklem tekildir.

• Average summer temperatures in the region have risen by nearly two degrees, as a result of ————boşlukwhich water shortages have become more frequent.

  Boşluğu aç

  Su sıkıntısının sıklaşmasına yol açan tek bir isim değil, sıcaklıkların artmasıdır; edattan sonra önceki cümlenin tamamına which döner. that edattan sonra gelmez, what önündeki bir ifadeye dönemez; this seçilirse iki tam cümle yalnızca virgülle birleşmiş olur.

• Many people check their phones in bed late at night, which ————boşlukis widely believed to reduce the quality of their sleep.

  Boşluğu aç

  which burada önceki cümlenin tamamına, yani gece yatakta telefona bakma alışkanlığına döner; tek bir durum olduğu için yüklem tekildir. Yakındaki çoğul isimlere (people, phones) bakıp are seçmek yanlış olur.

which ve that önlerindeki bir ismi niteler; virgülden sonra gelen which önceki cümlenin tamamına da dönebilir. what ise nitelediği ismi kendi içinde taşır ve “… olan şey” (the thing that) anlamına gelir; bu yüzden önünde nitelenecek bir isim bulunmaz ve kurduğu cümlecik bir isim cümleciğidir (ayrıntısı İsim cümlecikleri konusunda). Boşluktan önce nitelenecek bir isim varsa what gelmez; önünde ne bir isim ne de virgülle bağlanan bir cümle varsa which ve that bu görevi üstlenemez.

• ————boşlukWhat surprised the engineers most was how quickly the new material wore out.

  Boşluğu aç

  Cümlenin öznesi “mühendisleri en çok şaşırtan şey”dir ve boşluktan önce nitelenecek bir isim yoktur; bu anlamı What verir. That ya da Which seçilirse niteleyecekleri bir isim bulunmaz ve was yükleminin öznesi eksik kalır.

• Rising sea levels threaten coastal wetlands, ————boşlukwhich many migratory birds depend on for food.

  Boşluğu aç

  Boşluktan önce nitelenecek bir isim (coastal wetlands) var ve depend on edatının nesnesi eksik; what önünde isim almaz, that de virgülden sonra gelmez. Geriye which kalır.

the first, the last, the only gibi ifadelerden sonra gelen to V1 yapısında isim eylemi yapmıyor, eyleme uğruyorsa to be + V3 kullanılır: the first patients to be treated. Kısaltma yalnızca ortaçla yapılmaz; who / which + be + sıfat öbeği de ilgi zamiri ve be düşürülerek kısalır: crops (which are) resistant to drought. Sıfatın ardından bir tamamlayıcı geliyorsa (capable of, responsible for) sıfat öbeği ismin önüne değil arkasına yerleşir.

• Under the new procedure, the patient's closest relatives will be the first people to ————boşlukbe consulted about any change in treatment.

  Boşluğu aç

  the first people ifadesinden sonra to V1 gelir. Yakınlar danışan değil, kendilerine danışılan taraftır; bu yüzden edilgen to be + V3 kurulur: to be consulted. to'dan sonra being ya da been gelmez, boşluk boş kalırsa da to'nun ardından V3 gelmiş olur.

• Researchers are developing new varieties of wheat ————boşlukcapable of surviving long periods without rain.

  Boşluğu aç

  which are capable of … cümleciği, ilgi zamiri ve be düşürülerek kısalmıştır; geriye ismin arkasında duran bir sıfat öbeği kalır. Boşluktan sonraki of + V-ing, capable sıfatının tamamlayıcısıdır; able seçilseydi ardından to V1 gelirdi.

• where ve when'den sonra öznesi ya da nesnesi eksik bir cümle getirmek.
• Kısaltmada yön kaybetmek: eylemi yapan isme V3, uğrayan isme V-ing yazmak.